Çin, Orta Asya'ya Çölleşmeyle Mücadelede Yeni Yol Gösteriyor

Tüm bu girişimler farklı olsa da ortak bir fikri paylaşıyorlar: Toprak ıslahı sadece ağaç dikmeyi değil, aynı zamanda bilim, para, teknoloji, izleme ve ülkeler arası koordinasyonu da gerektiriyor.

Çin, Orta Asya'ya Çölleşmeyle Mücadelede Yeni Yol Gösteriyor

Saman kafesler, saksaul ağacı, damlama sulama ve şifalı bitkiler – Çin, Orta Asya ülkelerine sadece çölleşmeyle mücadele etmenin değil, aynı zamanda çöl arazilerini restore ederek nasıl kar elde edileceğini öğrenmenin bir yolunu sunuyor.

Orta Asya için çölleşme soyut bir çevresel tehdit değil. Kuraklıklar, mera tahribatı, toprak tuzlanması, toz fırtınaları ve iklim değişikliği, sorunu ekonomik ve sosyal güvenlik meselesine dönüştürmüş durumda.

Saman Kafesinden Yeşil Kalkan'a

Çin'in en bilinen kum kontrol teknolojilerinden biri, saman demetlerinin kuma yerleştirilmesiyle yüzeyde bir ağ oluşturulmasıdır. Bu yöntem zemine yakın rüzgar hızını azaltır, kumun hareket etmesini engeller ve korunan alanda bitki büyümesi için elverişli koşullar yaratır.

Teknik ilk olarak 1950'lerde Ningxia Hui Özerk Bölgesi'nin Zhongwei bölgesinde kullanıldı. Baotou-Lanzhou demiryolunun inşasında kum kaymalarının altyapıyı tehdit etmesi, bilim insanlarını kumları stabilize etmenin ucuz ve pratik bir yolunu bulmaya zorladı.

Çinli uzmanlar, bu teknolojiyi birebir kopyalamanın gerekli olmadığına inanıyor. Farklı çevresel koşullar altında, hücre boyutu, kafes yoğunluğu ve bitki örtüsüyle etkileşimi değişebiliyor.

Orta Asya'da İşbirliği Başladı

Temmuz 2025'te, Çin-Orta Asya Çölleşmeyi Önleme ve Mücadele İşbirliği Merkezi Ningxia'da açıldı. Merkez, ilk faaliyet yılında Kazakistan, Özbekistan ve Kırgızistan için üç pratik proje hazırladı.

Beş Orta Asya ülkesinden ve Kuşak ve Yol Girişimi'ne katılan diğer ülkelerden uzmanların katılımıyla üç uluslararası eğitim semineri düzenlendi. Toplam 170 kişi eğitimi tamamladı. Eğitim programları kumla ilgili olmakla birlikte, dağ ağaçlandırması, toprak erozyonuna karşı koruma, orman zararlılarıyla mücadele ve bozkır yangınlarının önlenmesi konularını da kapsadı.

Çöller Gelir Getirmeli: Ekoloji Artı Ekonomi

Çin yaklaşımının en ilginç yanı, ağaç dikmenin tek başına çölü fethetmeyeceği gerçeğidir. Yerel halk, restore edilen araziden ekonomik fayda görmezse, herhangi bir proje geçici bir önlem olarak kalır.

Sincan'da, koruyucu orman kuşakları aynı anda tarımsal kalkınma ve geleneksel Çin tıbbi bitkilerinin yetiştirilmesi için temel oluşturmaktadır. Çöl cistanche'si, ılgın ve saksaul gibi çöl çalılarının yanında yetiştirilen parazit bir bitkidir. Bitki büyümesi için gerekli koşullar sağlanırken, insanlar da aranan tıbbi bitkiler elde ederler.

Yutian ilçesinde, arazinin yüzde 66'sı çölleşmeye yatkın olmasına rağmen, yetkililer tam olarak bu modeli geliştiriyor. Cistanche'nin yanı sıra meyan kökü, nane ve adaçayı gibi diğer şifalı bitkiler de yetiştiriliyor. Çölleşmeyle mücadele, tamamen bütçesel bir harcamadan ekonomik bir sisteme dönüştürülüyor.

Çin verilerine göre, damlama sulama yöntemiyle bitkilerin hayatta kalma oranı yüzde 90'a ulaşabiliyor.

Özbekistan'da Somut Sonuçlar

Çin'in deneyimi halihazırda Orta Asya'da test ediliyor. Özbekistan, işbirliğinin en örnek teşkil eden alanlarından biri haline geldi.

Nukus yakınlarındaki bir deney bölgesinde, Çinli bir şirket, Aral Denizi Uluslararası İnovasyon Merkezi ile işbirliği yaparak damlama sulama, güneş panelleri ve akıllı gübre uygulama sistemleri kullandı.

Deneme parsellerindeki ortalama ham pamuk verimi, yerel ortalama olan yaklaşık 18 santner/hektara kıyasla, hektar başına 46 santneri aşmıştır. Su tüketimi ise geleneksel seviyenin yaklaşık yüzde 70'i kadar olmuştur.

Özbekistan, kurumuş Aral Denizi yatağında milyonlarca hektarlık orman alanı oluşturmuş durumda. Taşkent, önümüzdeki yıllarda bu çalışmaya devam etmeyi ve tuzlu topraklarda yetişen bitkilerin yetiştirilmesi, çöl bitki fidanlıkları ve diğer faaliyetler yoluyla bir "çöl ekonomisi" geliştirmeyi amaçlıyor.

Kazakistan'ın Yeşil Kalkanı

Kazakistan, toz fırtınalarının etkisini azaltmaya ve toprak bozulmasını yavaşlatmaya yardımcı olması beklenen orman kuşakları ve yeşil bariyerlerden oluşan "Orta Asya Yeşil Kalkanı" sistemini destekliyor.

Geniş kurak toprakları ve toz fırtınalarının sınır ötesi niteliği nedeniyle bu konu Kazakistan için özellikle önemli. Odak noktası giderek izole dikimlerden bölgesel bir çevre izleme ve arazi iyileştirme sistemine kaymaktadır.

Kırgızistan'ın Farklı Sorunları

Kırgızistan için sorun biraz farklı. Burada çöl büyük bir cephe halinde ilerlemiyor. Başlıca riskler, mera bozulması, toprak erozyonu, ormansızlaşma, su kıtlığı ve iklim değişikliği ile ilgili.

Sistem analisti Baktybek Saipbaev, çölleşme sorununun Kırgızistan için giderek daha acil bir hal aldığını belirtiyor. İklim değişikliği, buzulların erimesi ve etkisiz sulama sistemleri ciddi riskler oluşturuyor. Ağaç ve çalıların ormansızlaştırılması da sorunu kötüleştiriyor.

Saipbaev, "Çölleşmeyle mücadele etmek istiyorsak, öncelikle ağaç ve çalıların kesilmesiyle mücadele etmeliyiz" diyor. Ona göre, en önemli araçlardan biri, ağaç dikmek, rüzgar perdesi oluşturmak ve hızlı büyüyen çalılar kullanmak gibi bitki örtüsü restorasyon çalışmalarıdır.

Analist, Çin'in saman çıta teknolojisini şimdilik deneysel bir yaklaşım olarak değerlendiriyor. Bununla birlikte, deneme fırsatının faydalı olduğunu düşünüyor.

Aşırı Otlatmanın Tehlikesi

Aşırı otlatma ayrı bir sorundur. Belirli bir mera için çok fazla hayvan varsa, bitki örtüsü kendini toparlamaya vakit bulamaz. Hayvanların yiyecek bir şeyleri kalmaz, toprak sıkışır, erozyon artar ve bölge yavaş yavaş kendini toparlama yeteneğini kaybeder.

Saipbaev, geçici otlatma kısıtlamaları öneriliyor. Bireysel parsellere iki ila üç yıl "dinlenme" süresi verilmeli, dayanıklı çok yıllık otlarla yeniden ekilmeli ve bitki örtüsü eski haline getirilmelidir.

Orta Asya Tek Bir Bölge Olarak Hareket Ediyor

Son dönemdeki çevre girişimlerinden çıkarılacak en önemli sonuç, hiçbir Orta Asya ülkesinin bu sorunu tek başına çözemeyeceğidir.

Bir toz fırtınası sınırda durmaz. Bir nehir, devlet sınırı nedeniyle yatağını değiştirmez. Bir bölgedeki mera bozulması, başka bir bölgedeki insanların ve hayvanların göçünü etkileyebilir.

Kırgızistan, uydu gözlemlerini yerinde elde edilen bilgilerle birleştirecek bölgesel bir arazi bozulması veri doğrulama merkezinin kurulmasını savunuyor. Özbekistan, bölgesel bir toz fırtınası izleme sistemi ve Asya çapında çölleşmeyle mücadele merkezleri ağı geliştirilmesini öneriyor. Türkmenistan, Orta Asya'da Çölleşmeyle Mücadele Bölgesel Merkezi'nin kurulmasını savunuyor. Kazakistan, "Yeşil Kalkan" konseptini destekliyor. Tacikistan ise yeşil tahviller ve çevre karşılığı borç takasları gibi finansman yollarına önem veriyor.

Tüm bu girişimler farklı olsa da ortak bir fikri paylaşıyorlar: Toprak ıslahı sadece ağaç dikmeyi değil, aynı zamanda bilim, para, teknoloji, izleme ve ülkeler arası koordinasyonu da gerektiriyor.