BİR HALK KENDİ TOPRAĞINDA NASIL AÇ KALIR? (FİLİSTİN)

BİR HALK KENDİ TOPRAĞINDA NASIL AÇ KALIR?

Filistin’de tarımın önündeki İsrail engelleri, yok edilen üretim imkânları ve toprağa tutunarak yaşama mücadelesi

Aziz Tepe | Netİzah | 6 Kasım 2026

Bir düşünelim: Bir insanın toprağı var, ama o toprağa ulaşamıyor. Ekecek tohumu var, ama suya, gübreye, yakıta ve tarım araçlarına ulaşamıyor. Ağacı var, ama meyvesini toplamak için izin almak zorunda kalıyor. Hasat ettiği ürünü pazara götürmek istiyor, fakat yollar, kontrol noktaları ve geçiş kısıtlamaları karşısına çıkıyor. Üstelik tarlasına gittiğinde saldırıya uğrama, gözaltına alınma veya ürününü kaybetme tehlikesiyle karşı karşıya kalabiliyor.

Filistin’de tarım yapan insanların yaşadığı gerçeklik, büyük ölçüde bu çelişkinin içinde şekilleniyor.

Filistin’de toprak, yalnızca geçim kaynağı değildir. Zeytin ağacı, buğday başağı, sebze bahçesi ve saklanan yerel tohumlar; ailelerin geçmişi, kültürü, emeği ve geleceğiyle iç içedir. Bu nedenle tarımsal üretimi anlamak için yalnızca kaç dönüm arazinin ekildiğine veya ne kadar ürün alındığına bakmak yetmez. İnsanların toprağa ulaşma, suyu kullanma, üretim yapma ve emeğinin karşılığını alabilme imkânlarını da değerlendirmek gerekir.

Filistinlilerin bu koşullarda toprağa ve yaşama tutunma çabası, kendi ifadeleriyle “Sumud” kavramıyla anlatılır. Sumud, yalnızca direnmek değil; bütün zorluklara rağmen bulunduğu yerde yaşamı, kültürü ve toplumsal varlığı sürdürmektir. Bir tohumun saklanması, bir zeytin ağacının yeniden dikilmesi veya küçük bir bahçenin ekilmesi bu anlayışın gündelik hayattaki karşılıklarıdır.

Ancak burada açıkça konuşmamız gereken bir gerçek var: Filistinlilerin üretim imkânlarını daraltan sorunlar yalnızca savaşın yol açtığı yıkımdan ibaret değildir. İsrail’in uyguladığı askerî kontrol, araziye erişim kısıtlamaları, geçiş ve izin düzenlemeleri, tarımsal malzeme girişindeki engeller ve Batı Şeria’daki yerleşimci saldırıları, çiftçilerin üretim yapabilmesini doğrudan etkiliyor.

TOPRAK VAR, AMA TOPRAĞA ULAŞMAK HER ZAMAN MÜMKÜN DEĞİL

Gazze’de tarımsal üretimin önündeki en ağır engellerden biri, çiftçilerin kendi arazilerine güvenli biçimde ulaşamaması. İsrail ordusunun kontrolündeki alanlar ve ateşkes düzenlemeleriyle bağlantılı erişim sınırları, tarım yapılabilecek alanı daraltıyor. Özellikle “Sarı Hat” olarak adlandırılan askerî kontrol sınırının batıya doğru genişlemesi, fiziksel olarak zarar görmemiş bazı tarım arazilerinin bile kullanılamaz hâle gelmesine neden oluyor.

Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) ile Birleşmiş Milletler Uydu Merkezi’nin (UNOSAT) 24 Haziran 2026 tarihli uydu değerlendirmesi, bu durumun boyutunu ortaya koyuyor: Gazze’deki tarım arazilerinin yalnızca yüzde 3’ü hem erişilebilir hem de zarar görmemiş durumdaydı. Toplam 4.091 hektar tarım arazisine erişim mümkün görünse de bunların yalnızca 448 hektarı hasarsız ve kullanılabilir durumdaydı. Erişilebilir görünen diğer 3.643 hektarın ise yeniden üretime açılabilmesi için onarılması gerekiyordu.

Üstelik FAO, Ekim 2025 sonrasında kullanılabilir tarım arazilerindeki gerilemenin başlıca nedenlerinden birinin, Sarı Hat’ın batıya doğru genişlemesiyle çiftçilerin arazilerine erişiminin azalması olduğunu belirtiyor. Yani sorun yalnızca bombalanmış, ezilmiş veya tahrip edilmiş tarlalar değil; fiziksel olarak ayakta kalan arazilere ulaşamamak da üretimi engelliyor.

Bu tablo, tarımsal üretimin yeniden başlaması için yalnızca yıkılmış seraların onarılmasının yeterli olmadığını gösteriyor. Çiftçinin tarlasına güvenli ve sürekli erişebilmesi gerekiyor.

SU, TOHUM, GÜBRE VE YAKIT: ÜRETİMİN ÖNÜNDEKİ GÖRÜNMEYEN DUVARLAR

Bir tarlayı yeniden üretime kazandırmak için toprak tek başına yeterli değildir. Tohum, gübre, sulama ekipmanı, yakıt, yedek parça, hayvan yemi ve veterinerlik malzemeleri de gerekir.

FAO’nun değerlendirmesine göre Gazze’de çiftçiler tohum, gübre, sulama ekipmanı, yakıt ve diğer temel üretim malzemelerinde ciddi kıtlık yaşıyor. Hayvancılıkla uğraşanlar da yem, veterinerlik malzemeleri ve hayvan sağlığı hizmetlerine erişmekte zorlanıyor. Tarımsal girdilerin girişine ve dağıtımına getirilen kısıtlamalar, üretimin yeniden başlamasını daha da güçleştiriyor.

Burada İsrail’in uyguladığı kısıtlamaları açıkça belirtmek gerekiyor. Gazze’ye malzeme girişinin İsrail makamlarının kontrolündeki geçiş düzenlemelerine bağlı olması, hangi ürünün, ne zaman ve ne miktarda bölgeye ulaşabileceğini belirleyen önemli bir etken. “Çift kullanımlı” kabul edilen bazı malzemelere yönelik sınırlamalar da tarımsal ve altyapısal faaliyetleri etkiliyor. FAO, özellikle tarımsal üretim için gerekli malzemelerin girişinin kolaylaştırılmasını ve çiftçilerin güvenli erişiminin sağlanmasını acil ihtiyaçlar arasında sayıyor.

Batı Şeria’da ise suya erişim, kuyu açma, su altyapısı kurma ve tarım arazilerini sulama konuları uzun süredir izin ve kontrol mekanizmalarına bağlı. Özellikle İsrail’in kontrolündeki C Bölgesi’nde Filistinlilerin yeni su altyapısı kurması veya mevcut yapıları geliştirmesi ciddi idari ve hukuki engellerle karşılaşabiliyor. Bu durum, yağışa bağımlı üretim yapan küçük çiftçileri daha kırılgan hâle getiriyor.

Dolayısıyla Filistinli çiftçinin karşısındaki mesele yalnızca susuzluk değildir. Suyun nereden alınacağı, hangi altyapıyla taşınacağı, hangi iznin gerektiği ve o altyapının korunup korunamayacağı da üretimin kaderini belirliyor.

BATI ŞERİA’DA ZEYTİN HASADI: AĞACA ULAŞMAK BİLE BİR MÜCADELE

Filistin tarımının simgelerinden biri zeytin ağacıdır. Zeytin, ailelerin geçim kaynağı olmanın yanında kuşaklar boyunca aktarılan bir kültürün ve toprağa bağlılığın da sembolüdür. Ancak Batı Şeria’da zeytin hasadı, her yıl yalnızca mevsimlik bir tarım faaliyeti olarak yaşanmıyor; aynı zamanda güvenlik, erişim ve mülkiyet sorunlarının yoğunlaştığı bir döneme dönüşüyor.

OCHA’nın 15 Ekim 2026 tarihli raporuna göre, 1 Eylül ile 12 Ekim arasında zeytin hasadıyla bağlantılı yaklaşık 200 yerleşimci saldırısı kaydedildi. Bu olaylarda bir Filistinli hayatını kaybetti, 124 kişi yaralandı; 2.500’den fazla ağaç ve fidan zarar gördü. Rapor, bazı olaylarda İsrail güçlerinin çiftçilerin arazilere erişimini engellediğini, saldırılar sırasında müdahalelerde bulunduğunu veya yerleşimcilerle birlikte hareket ettiğini de aktarıyor.

Üstelik sorun yalnızca saldırılar değil. Ayırma Duvarı ile Yeşil Hat arasında kalan bazı tarım arazilerine ulaşmak için özel izin veya önceden askerî koordinasyon gerekiyor. OCHA’nın aktardığı bilgilere göre, yaklaşık 62 tarımsal geçiş kapısının çoğu yıl boyunca kapalı tutuluyor. 2025 hasat döneminde bu kapıların yüzde 74’ü yalnızca sınırlı sayıda gün açılmıştı. Bazı yerleşimlerin yakınındaki arazilere ulaşmak isteyen çiftçilerden de önceden askerî koordinasyon talep ediliyor.

Bir zeytin ağacı yalnızca hasat günü ziyaret edilerek korunamaz. Yıl boyunca budanması, toprağının işlenmesi, bakımının yapılması ve gerektiğinde sulanması gerekir. Çiftçinin kendi arazisine ancak belirli günlerde ve sınırlı saatlerde ulaşabilmesi, ağacın bakımını ve ürünün toplanmasını aksatıyor. Hasat zamanı verilen kısa süreli izin, yıl boyunca tarım yapabilmenin yerini tutmuyor.

Yerleşimci saldırıları da bu koşulları ağırlaştırıyor. OCHA’nın 28 Ekim 2026 tarihli açıklamasında, Batı Şeria’da zeytin toplayan çiftçilerin günlük saldırı, taciz ve erişim engelleriyle karşılaştığı; bazı bölgelerde daha önce duyurulmuş erişim düzenlemelerinin askıya alınması nedeniyle çiftçilerin hasat yapamadığı bildirildi.

Böylece çiftçi, bir yandan ürününü kaybetmemek için zamana karşı yarışırken diğer yandan can güvenliğini düşünmek zorunda kalıyor. Kendi ağacının zeytinini toplamak, normal bir tarım faaliyeti olmaktan çıkıp güvenlik ve hak arama mücadelesine dönüşüyor.

AĞAÇLARIN SÖKÜLMESİ, ARAZİLERİN ZARAR GÖRMESİ VE ÜRETİMİN GELECEĞİ

Zeytin ağaçlarının sökülmesi veya zarar görmesi, yalnızca o yılın ürününü ortadan kaldırmıyor. Yıllarca büyümüş bir ağacın yeniden yetişmesi zaman alıyor. Sulama sistemlerinin, kuyuların, seraların, tarım yollarının ve depoların tahrip edilmesi de üretimin yeniden kurulmasını zorlaştırıyor.

OCHA’nın 15 Ekim 2026 tarihli raporunda, 2026 yılı başından itibaren İsrail güçlerinin arazi temizleme operasyonları sırasında çoğunluğu zeytin ağacı olmak üzere 10 binden fazla ağacı ve fidanı söktüğü veya zarar verdiği bildiriliyor. Ayrıca yerleşimci saldırılarında 20 binden fazla Filistinliye ait ağaç ve fidanın zarar gördüğü kaydediliyor.

Bu rakamlar, tarımsal kaybın yalnızca bugünkü hasatla sınırlı olmadığını gösteriyor. Bir ağacın yok edilmesi, gelecek yılların gelirini, ailelerin geçim imkânını ve toprağın üretim kapasitesini de etkiliyor.

Gazze’de ise yıkımın boyutu çok daha geniş bir altyapı sorununa dönüşmüş durumda. FAO’nun Haziran 2026 tarihli değerlendirmesinde, seraların yüzde 81’inden fazlasının hasarlı ve üretim dışı olduğu belirtiliyor. Tarım alanları, seralar, sulama sistemleri ve hayvancılık altyapısındaki kayıplar, yalnızca çiftçileri değil, gıdaya ulaşmak için yerel üretime ihtiyaç duyan bütün toplumu etkiliyor.

BÜTÜN BU ENGELLERE KARŞI FİLİSTİNLİLER NASIL ÜRETMEYE ÇALIŞIYOR?

Bunca yıkım ve kısıtlamaya rağmen Filistinliler, ellerindeki imkânlarla üretimi sürdürmenin yollarını arıyor. Bu çabalar büyük ölçekli tarımın yerini tutmuyor; ancak ailelerin gıdaya erişimine katkı sağlıyor, yerel tohumları koruyor ve üretim bilgisinin gelecek kuşaklara aktarılmasını sağlıyor.

Yerel tohumların korunması: Filistin Ata Tohumu Kütüphanesi (Palestine Heirloom Seed Library), bu çabanın dikkat çekici örneklerinden biri. Vivien Sansour öncülüğündeki çalışma, bölgeye özgü eski tohum çeşitlerini ve bu tohumların etrafında biriken tarımsal bilgiyi korumayı amaçlıyor. Tohumların paylaşılması, yalnızca yeni bitkiler yetiştirmek değil; yerel çeşitliliği, yemek kültürünü ve kuşaklardan aktarılan üretim bilgisini yaşatmak anlamına geliyor.

Ba’al tarımı ve yağmur suyundan yararlanma: Filistin’de kullanılan geleneksel Ba’al tarımı, özellikle kış yağışlarından ve toprağın doğal neminden yararlanan üretim yöntemleriyle ilişkilidir. Bölgenin iklimine uyum sağlamış bitkilerin yetiştirilmesi, sulama ihtiyacını azaltabilir. Ancak bu yöntem her üründe ve her koşulda yeterli değildir; uzun süren kuraklıkta veya toprağın erişilemez olduğu bölgelerde tek başına çözüm sunamaz.

Ev bahçeleri ve küçük ölçekli üretim: Tarım arazilerine ulaşamayan veya geniş arazisini kaybeden aileler, mümkün olan yerlerde ev çevresindeki küçük alanları değerlendirmeye çalışıyor. Saksılar, küçük bahçeler ve sınırlı üretim alanlarıyla bazı sebze ve otların yetiştirilmesi, hane halkının beslenmesine küçük de olsa katkı sağlayabiliyor. Ancak bu yöntemlerin milyonlarca insanın gıda ihtiyacını karşılayamayacağı açık. Bunlar, büyük tarımsal sistemin yerine geçen çözümler değil; yokluk koşullarında geliştirilen destekleyici çabalar.

Kadınların gıda bilgisini ve emeğini sürdürmesi: Sebzelerin kurutulması, zeytin ve zeytinyağının saklanması, salça ve geleneksel yiyeceklerin hazırlanması gibi yöntemler, mevsimlik ürünlerin daha uzun süre kullanılmasını sağlıyor. Bu tür ev içi ve topluluk temelli çalışmalar, gıda israfını azaltmanın yanı sıra ailelerin geleneksel mutfak bilgisini de koruyor.

Kooperatifler ve dayanışma ağları: Çiftçilerin tek başlarına karşılayamadıkları maliyetleri ve riskleri paylaşabilmeleri için ortak üretim, ürün işleme, ekipman paylaşımı ve hasat dayanışması önem kazanıyor. Batı Şeria’da insani yardım kuruluşları ve yerel örgütler, çiftçilere hasat ekipmanı ulaştırılması, toplu hasat organizasyonu ve ürünlerin zeytinyağı tesislerine taşınması gibi destekler sağlıyor. OCHA’nın Ekim 2026 tarihli raporlarında bu tür desteklerin sürdüğü belirtiliyor.

Bu örneklerin her biri kıymetli; ancak gerçekçi olmak zorundayız. Küçük bahçeler, yerel tohumlar ve dayanışma ağları, Gazze’deki yıkılmış tarımsal ekonominin veya Batı Şeria’daki erişim sorunlarının tek başına çözümü değildir. Bunlar, üretim imkânları daraltılmış insanların hayatta kalmak ve gelecek için bir şeyleri korumak amacıyla geliştirdiği sınırlı ama anlamlı yöntemlerdir.

FİLİSTİN’DE AÇLIK, YALNIZCA GIDANIN AZLIĞI DEĞİL

Bir toplumun beslenebilmesi için gıdanın var olması kadar, insanların o gıdaya ulaşabilmesi ve satın alabilmesi de gerekir. Tarımsal üretim çöktüğünde, pazarlar ve lojistik ağları parçalandığında, gelir kaynakları ortadan kalktığında gıda sorunu daha da derinleşir.

Gazze’de savaş öncesinde tarım, ekonomi içinde önemli bir yer tutuyor ve bitkisel üretim, hayvancılık ve balıkçılık üzerinden yüz binlerce insanın geçimine katkı sağlıyordu. Bugün ise tarlaların, seraların, sulama altyapısının ve üretim araçlarının zarar görmesi; yerel gıda arzını ve çiftçilerin gelirini ağır biçimde etkiliyor.

Birleşmiş Milletler’in Temmuz 2026 tarihli insani durum raporunda, Gazze nüfusunun yüzde 67’sinin yüksek düzeyde akut gıda güvensizliğiyle karşı karşıya olduğu bildiriliyordu. Aynı dönemde insani yardım kuruluşları, 97 mutfakta günde yaklaşık 708 bin öğün yemek hazırlıyordu. Üretilen ekmek ise tahmini ihtiyacın yaklaşık yüzde 36’sını karşılayabiliyordu. Bu veriler, insani yardımın hayati önemini gösterirken, yerel üretimin ve normal ticaretin yeniden işler hâle gelmesinin neden vazgeçilmez olduğunu da ortaya koyuyor.

Çünkü yardım dağıtımı, acil durumda hayat kurtarır; fakat bir toplumun kendi gıdasını üretme, çiftçisinin geçimini sağlama ve ekonomik yaşamını yeniden kurma hakkının yerini tutamaz. Filistinlilerin ihtiyacı yalnızca gıda paketleri değil; tarlalarına ulaşabilmek, su kullanabilmek, tohum ve gübre temin edebilmek, ürünlerini pazara taşıyabilmek ve güvenli biçimde çalışabilmektir.

BİR TOPRAĞI YAŞATMAK, ÜZERİNDEKİ YAŞAMI DA KORUMAKTIR

Filistin’de tarımın bugünkü durumuna baktığımızda karşımıza yalnızca bir üretim krizi çıkmıyor. Toprağa erişim, su kaynaklarının kullanımı, güvenlik, mülkiyet, ekonomik bağımsızlık ve gıda hakkı birbirine bağlanıyor.

İsrail’in askerî kontrolü, araziye erişim kısıtlamaları, tarımsal girdilerin girişindeki engeller ve Batı Şeria’da çiftçilerin karşılaştığı saldırılar, Filistinlilerin kendi topraklarında üretim yapabilmesini ciddi biçimde sınırlıyor. Bu gerçekleri açıkça ifade etmek gerekir. Aynı zamanda her iddiayı somut verilerle ortaya koymak, yaşananların doğru anlaşılması açısından önemlidir.

Çözüm, yalnızca yıkılan bir serayı yeniden kurmak veya birkaç dönüm araziyi ekime açmak değildir. Çiftçilerin topraklarına güvenli ve sürekli erişimi sağlanmalı; su kaynakları ve tarımsal altyapı korunmalı; tohum, gübre, yakıt ve ekipman girişindeki engeller kaldırılmalı; ürünlerin pazarlara ulaşması güvence altına alınmalı; çiftçiler saldırılardan ve zorla yerinden edilme riskinden korunmalıdır.

Ve belki de en önemlisi, Filistin’de tarımın yeniden ayağa kalkması yalnızca Filistinlilerin değil, insanlığın ortak meselesi olarak görülmelidir. Çünkü toprak yalnızca bir mülkiyet belgesi, su yalnızca bir kaynak, tohum yalnızca bir üretim aracı değildir. Bunlar insanın ve bütün canlıların yaşamını sürdürebilmesinin temelidir.

Bir zeytin ağacının gölgesinde büyüyen çocuk, toprağa düşen bir tohum, suya kavuşan bir fidan ve ailesini kendi emeğiyle doyurabilen bir çiftçi… Bunların her biri yaşamın devamıdır.

Bir halkın kendi toprağında üretme imkânının elinden alınması, yalnızca ekonomik bir kayıp değildir. Bu, yaşamın temel dayanaklarının zayıflatılmasıdır.

Filistin’de asıl soru belki de şudur: İnsanların toprağına, suyuna, emeğine ve yaşamına erişemediği bir yerde, barıştan ve geleceğin yeniden kurulmasından nasıl söz edebiliriz?

Çünkü toprağı yaşatmak, üzerindeki insanı, ağacı, hayvanı ve bütün yaşamı korumaktır.

Aziz Tepe
Netİzah – Köşe Yazısı
6 Kasım 2026
https://netizah.com/